Баланың дамуындағы ертегінің рөлі өте көпқырлы: ол қиялды дамытады, ойлауды жетілдіреді, тіпті дұрыс сөйлеуге үйретеді. Ежелгі заманнан бері ертегі әр баланың тәрбиесінің ажырамас бөлігі болып келеді. Ол ата-аналарға балаларды өмірге түсінікті тілмен үйретуге көмектеседі, жақсылық пен жамандықты ажыратуды үйретеді. Балалар үшін ертегі ересектердің жалықтыратын немесе жұмсақ әңгімелеріне қарағанда әлдеқайда түсінікті. Сондықтан баланы қолдау, оған бір нәрсені түсіндіру немесе үйрету үшін ата-аналар балалық шақтың басты тілін – дана әрі қызықты ертегіні еске алуы керек.

Мектепке дейінгі жас – ертегі жасы. Бұл кезеңде бала барлық ертегілік, ерекше, ғажайып нәрселерге ерекше қызығушылық танытады.

Ертегі – әрбір баланың жан-жақты дамуы үшін ең қолжетімді құралдардың бірі. Ол бұрын да солай болды, қазір де солай, болашақта да солай бола береді. Балалар өміріндегі ертегінің рөлін төмендетуге болмайды: дұрыс таңдалған ертегі баланың эмоционалдық жағдайына оң әсер етеді, мінез-құлқын түзетіп, жақсартады, сондай-ақ баланың өзіне және өз күшіне деген сенімділігін тәрбиелейді.

Балалар өмірінде ертегі өте маңызды орын алады: оның көмегімен балалар ерте сөйлей бастайды, өз ойларын сауатты жеткізуге үйренеді, сонымен қатар ол қарым-қатынас пен мінез-құлық негіздерін қалыптастырудағы ең жақсы көмекші болып табылады.

Ертегі – баламен оған түсінікті әрі қолжетімді тілде қарым-қатынас жасаудың жолы, бұл – өмірдің алғашқы қауіпсіз сабақтары.

Ертегіні оқу - баланың сөздік қорын байытып, сөйлеу тілінің дамуына көмектеседі. Ертегіні тыңдай отырып, бала халық ауыз әдебиетімен танысады, мақал-мәтелдер мен нақыл сөздерді есте сақтайды.

Балаларға ертегіні олар тыныш, көңіл-күйі жақсы кезде оқу қажет. Бірақ оны ұйықтар алдында оқу ең тиімді, себебі кешке жылы әрі жайлы төсекте жатып, ертегіні балаңызбен бірге талқылауға да мүмкіндік туады. Ертегіні асықпай, алаңдамай, шын ықыласпен оқу керек. Сонда ол балаға көбірек пайда мен жағымды эмоциялар сыйлайды.

Баланың тәрбиесіндегі ертегінің рөлін байқау қиын емес. Кейіпкерлердің бейнелерін елестете отырып, балалар олардың ішкі күйін түсінуді, оларға жанашырлық танытуды үйренеді, жақсылықтың күшіне сенуді бастайды. Ертегінің көмегімен тек уақытты көңілді өткізіп қана қоймай, баланың ішкі мазасыздығын да азайтуға болады.

Баланың өміріндегі ертегінің ең маңызды тұстарының бірі – онда әрдайым жақсылық жеңеді. Бұл болашақта балаға өмірлік қиындықтарды жеңуге көмектеседі. Әрине, өмір өз түзетулерін енгізеді, бірақ соған қарамастан, баланың санасында ештеңе жоғалмайды.

Бір ертегіні бірнеше рет қайта оқуға болады және тіпті қажет. Осылайша бала ондағы мағынаны тереңірек түсінеді. Әдетте ертегінің мәні балаға толық түсінікті болған кезде, ол оған деген қызығушылығын жоғалтады. Сонымен қатар әр бала ертегіден өзіне ерекше қызықты нәрсені табады.

Бірақ ертегіні оқу жеткіліксіз, оны өмір сүру маңызды! Оны қалай жүзеге асыруға болады? Бала ертегіні түрлі формада қабылдай алады: ертегіні оқу, талқылау, сурет салу, ойлап табу, мүсіндеу, құрастыру. Осындай әрекеттер арқылы ертегілер баланың қиялын дамытып, әлемді барлық алуан түрлілігімен тануға көмектеседі.

Балалар ертегілерден көптеген білім алады: уақыт пен кеңістік туралы алғашқы түсініктерді, адамның табиғатпен және заттар әлемімен байланысын таниды, жақсылық пен жамандықты ажыратуды үйренеді.

Бала үшін ертегі – жай ғана қиял немесе ойдан шығарылған дүние емес, ол – сезімдер әлемінің ерекше шындығы. Ертегі баланың күнделікті өмір шекарасын кеңейтеді. Ертегіні тыңдай отырып, балалар кейіпкерлерге терең жанашырлық танытады, көмектесуге, қорғауға деген ішкі ниет пайда болады.

Мектепке дейінгі жаста ертегіні қабылдау (ойын мен бейнелеу іс-әрекетінен бөлек) баланың ерекше бір әрекетіне айналады, ол балаға еркін қиялдап, армандауға мүмкіндік береді.

Ертегілер мен көркем шығармалардың дұрыс ауызша сөйлеуді дамытудағы рөлін жоққа шығару қиын. Мәтіндер сөздік қорды кеңейтеді, диалогты дұрыс құруға көмектеседі, байланыстырып сөйлеуді дамытады. Сонымен қатар сөйлеу тілін эмоциялық, бейнелі әрі көркем ету де өте маңызды. Ертегілердің арқасында мектепке дейінгі жастағы баланың тілі әсерлі, бейнелі әрі әдемі бола түседі. Бұл ғажайып әңгімелер қарым-қатынасты дамытып, сұрақ қоя білуге, сөздер мен сөйлемдер құрастыруға үйретеді.

Ертегіні тек оқу жеткіліксіз. Баланың оны жақсы есте сақтауы үшін, түсініп, кейіпкерлермен бірге түрлі жағдайларды бастан кешіруіне көмектесу қажет. Кейіпкерлердің іс-әрекеттерін талдап, өзін олардың орнына қойып көру маңызды. Сонда есте сақтау саналы әрі терең болады.

Ертегілерді есте сақтауды және кейін айтып беруді жеңілдету үшін әртүрлі дидактикалық ойындарды қолдануға болады. Бұл ойындар шығармашылық қиялды, фантазияны, байланысты монологтық және диалогтық сөйлеуді дамытуға жақсы көмектеседі.

Солардың кейбірін қарастырайық.

«Кейіпкерлердің кездесуі»
Бұл ойын ауызша диалогтық сөйлеуді дамытуға, ертегінің оқиғалар тізбегін және сюжетін жақсы есте сақтауға көмектеседі.
Балаға ертегі оқылады. Оқып болған соң, ертегідегі екі кейіпкердің суреті ұсынылады. Баланың міндеті – кейіпкерлердің бір-біріне не айтқанын еске түсіріп, диалогты айту. Сондай-ақ ертегіде кездеспейтін кейіпкерлерді де ұсынуға болады. Мысалы, «Бауырсақ» ертегісінде қоян мен аю бір-бірімен кездеспейді. Ал олар кездессе, не айтар еді? Бауырсақты ақылды, айлакер болғаны үшін мақтай ма, әлде бір-біріне алданғандарын айта ма?

«Дыбыс режиссерлері»
Бұл ойын да байланысты ауызша сөйлеуді дамытуға, ертегінің оқиғаларын жақсы есте сақтауға бағытталған.
Ертегіні оқып болған соң, иллюстрацияларды қараңыз. Ұнаған суретке тоқталыңыз. Балаға суретті «дыбыстауды» ұсыныңыз: кейіпкерлер сол сәтте не айтты, қандай әрекет жасады? Сондай-ақ мультфильм үзінділерін қолдануға болады: дыбысын өшіріп, оқиғаны баланың өзі дыбыстайды.

«Жаңа ертегілер»
Бұл ойынның негізгі мақсаты – шығармашылық қиялды, фантазияны және байланысты сөйлеуді дамыту.
Таныс ертегіні алыңыз. Оқиғалардың ретін, кейіпкерлерді, әрекет орнын еске түсіріңіз. Ал енді ертегіде бір нәрсе өзгерсін: әрекет орны ауысты немесе жаңа кейіпкер пайда болды. Мысалы, «Шалқан» ертегісіндегі оқиғаны стадионға немесе кинотеатрға ауыстырайық. Ал егер оған зұлым сиқыршы немесе көбелек қосылса, не болар еді? Нұсқалар өте көп.

«Жоғалған кадр»
Ойынның мақсаты – сюжеттік суреттер арқылы әңгіме құрастыруға үйрету, ертегінің оқиғалар тізбегін есте сақтауға көмектесу.
Ойын үшін ертегілерге арналған суреттер сериясын пайдалануға болады.
Суреттерді ретімен балаға қойыңыз, бір суретті әдейі алып тастаңыз. Баланың міндеті – қай оқиға жетіспейтінін табу. Қиындық туса, суретті аударып қойып, орнын көрсетуге болады. Жетпей тұрған оқиғаны айтқан соң, бүкіл ертегіні қайта әңгімелету қажет.

«Ертегілік тізбек»
Ойынның мақсаты – заттық суреттер бойынша сөйлем құрастыруға үйрету, кейіпкерлер мен оқиғалардың ретін есте сақтауға көмектесу.
Кез келген оқылған ертегіні таңдаңыз. Барлық кейіпкерлер мен заттардың суреттерін дайындаңыз. Қиындату үшін басқа ертегілерден де кейіпкерлер қосуға болады. Мысалы, «Түлкі мен шоқай» ертегісін алайық. Балаға кейіпкерлер мен заттардың суреттері ұсынылады, ал ол олардың осы ертегіде бар-жоғын анықтайды. Егер бар болса – тізбекке қойылып, сол кейіпкер немесе затты пайдаланып сөйлем құрастырылады.

Бұл – баланың ертегілер әлемінде жақсы бағдарлануына көмектесетін ойындардың тек бірнешеуі ғана. Ал баламен бірге ойын арқылы өткізген баға жетпес уақытты ешқандай басқа игілік алмастыра алмайды.

Бала ертегімен жұмыс істеуді, кейіпкерлердің іс-әрекеттерін талдауды, бағалауды үйренген кезде, ол осы үлгіні шынайы өмірге де қолдана алады.

Ата-аналар ертегіге көбірек көңіл бөлгені жөн. Әр ертегінің мазмұны тәрбиенің өз жолдарын ұсына алады.

Ертегілер баланың бейнелі және логикалық ойлауын, шығармашылық қабілеттерін, сөйлеу тілін дамытады, табиғат әлемімен таныстырады және мектепке дайындауға көмектеседі.

Әр ертегінің өз тәрбиелік мәні бар, әрқайсысы бала болашақта шынайы өмірде кездесетін жаңа жағдайларды көрсетеді.

Ертегілер баланың танымын кеңейтіп, білімін байытып қана қоймай, ең бастысы – оны сезімдердің, терең уайымдар мен эмоционалдық жаңалықтардың ерекше әлеміне жетелейді.